Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı sektorunun ən mühüm və strateji sahələrindən biri olan pambıqçılıq, həm yerli sənaye xammalının təmin edilməsi, həm də ixrac potensialının artırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda pambıqçılığın inkişafı üçün yeni yanaşmaların, müasir texnologiyaların və dövlət dəstəyi mexanizmlərinin tətbiqi prioritet istiqamət kimi müəyyən edilmişdir. Bu məqaləmizdə biz Hektardan 5 ton məhsul: İddialı aqrotexniki addımlar mövzusunu dərindən araşdıraraq, onun sənaye və fermer təsərrüfatları üçün əhəmiyyətini, mövcud çağırışları və gələcək hədəfləri əhatəli şəkildə təhlil edəcəyik.
Sahənin mövcud vəziyyəti və aqrar islahatların rolu
Son illər ərzində Azərbaycanın aqrar sektorunda köklü islahatlar aparılmışdır. Bu islahatlar çərçivəsində pambıq becərilməsi ilə məşğul olan fermerlərin fəaliyyətini asanlaşdırmaq və onların gəlirliliyini artırmaq məqsədilə xüsusi dəstək proqramları icra edilir. Xüsusilə, pambıq tədarükü və emalı ilə məşğul olan müəssisələrin infrastrukturunun yenilənməsi, müasir jin zavodlarının inşası və emal zəncirinin qurulması sahəsində ciddi nailiyyətlər əldə olunub. Fermerlər üçün əlçatan olan üzvlük şərtləri və digər xidmətlər onların assosiasiyalar ətrafında birləşməsini sürətləndirmişdir.
Bununla yanaşı, dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər kənd yerlərində məşğulluğun artırılmasına və sosial rifahın yüksəldilməsinə birbaşa təsir göstərir. Azərbaycanda pambıqçılıq rayonlarında fəaliyyət göstərən minlərlə ailə üçün bu sahə əsas gəlir mənbəyi olaraq qalmaqdadır. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq çərçivəsində, xüsusilə Better Cotton Initiative (BCI) standartlarının yerli təsərrüfatlarda tətbiqi sayəsində Azərbaycan pambığının xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir.
İnnovativ aqrotexniki həllər və ağıllı suvarma sistemləri
Pambıqçılıqda yüksək məhsuldarlıq əldə etmək üçün ənənəvi əkin üsullarından imtina edilərək müasir aqrotexniki qaydaların tətbiqinə keçid sürətləndirilməlidir. Hazırda pambıq bitkisinin su ehtiyacının optimal şəkildə qarşılanması məqsədilə damlama və pivot (dairəvi) suvarma sistemlərindən geniş istifadə olunur. Bu sistemlər su resurslarından səmərəli istifadəni təmin etməklə yanaşı, torpağın şorlaşmasının və eroziyasının da qarşısını alır. Ağıllı suvarma texnologiyaları vasitəsilə torpağın rütubəti real vaxt rejimində ölçülür və bitkiyə ehtiyacı olan miqdarda su verilir.
Digər tərəfdən, peyk və pilotsuz uçuş aparatları (dronlar) vasitəsilə sahələrin monitorinqi pambıqçılıqda yeni bir dövrün başlanğıcını qoyub. Dronlar vasitəsilə sahənin yaşıl kütlə indeksi (NDVI) analiz edilir, bitkilərin inkişaf zəifliyi olan hissələri müəyyən olunur və gübrələmə xəritələri hazırlanır. Bu metod gübrə və dərman xərclərinə 30%-dək qənaət etməyə imkan verir. Qeyd olunan innovativ həllərin öyrənilməsi və tətbiqi barədə əlavə məlumatı Ceyhan Tohumculuk təcrübəsində və digər qabaqcıl tərəfdaşlarımızın layihələrində aydın görmək olar.
Texnoloji inteqrasiyanın əsas mərhələləri
Sahədə innovasiyaların tətbiqi bir neçə mühüm mərhələdən ibarətdir. İlk növbədə, torpağın kimyəvi və fiziki tərkibinin analizi aparılmalı və sahənin relyefinə uyğun suvarma şəbəkəsi qurulmalıdır. Daha sonra, vegetasiya dövründə bitki inkişafı mütəmadi olaraq rəqəmsal platformalar üzərindən izlənilməlidir. Bu texnoloji yanaşma fermerləre həm vaxta qənaət etməyə, həm də gözlənilməz məhsul itkilərinin qarşısını almağa kömək edir. Müasir dövrdə innovasiyasız yüksək gəlirlilik əldə etmək qeyri-mümkündür.
Dayanıqlı kənd təsərrüfatı prinsipləri və ixracat potensialı
Qlobal müstəvidə ekoloji cəhətdən təmiz və dayanıqlı pambıq istehsalına olan tələbat sürətlə artır. Bu səbəbdən Azərbaycan pambıqçılıq sənayesində su və torpaq resurslarının qorunması, kimyəvi maddələrdən istifadənin azaldılması və sosial standartlara riayət olunması prioritet məsələdir. Yaşıl kənd təsərrüfatı prinsiplərinin tətbiqi yerli pambığın dünya brendləri tərəfindən daha yüksək qiymətlərlə alınmasına yol açır. Ekoloji pambıq (organic cotton) istehsalı həm fermerlərimizin gəlirlərini artırır, həm də gələcək nəsillər üçün münbit torpaqlar saxlayır.
İxrac coğrafiyamızın genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar da öz bəhrəsini verməkdədir. Azərbaycan pambığı Türkiyə, Çin, Rusiya və Avropa ölkələri başda olmaqla bir çox xarici ölkələrə ixrac edilir. Qlobal bazarda baş verən qiymət dalğalanmalarından qorunmaq və riskləri sığortalamaq üçün fermerlərə müqaviləli əkin (contract farming) modeli təklif olunur. Bu model fermerlərin satış və qiymət zəmanəti əldə etməsinə imkan yaradır. Beləliklə, pambıqçılıq sahəsindəki hər bir yenilik ümumi kənd təsərrüfatı zəncirinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Azərbaycan Pambıq İstehsalçıları Assosiasiyası (APİA) ölkəmizdə pambıq istehsalçıları və emalçıları arasında əməkdaşlığı gücləndirən əsas qurumdur. Assosiasiya dayanıqlı aqrar təcrübələrin tətbiqi və Azərbaycan pambığının beynəlxalq bazarlarda tanıdılması istiqamətində fəaliyyətini davam etdirir.