Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı sektorunun ən mühüm və strateji sahələrindən biri olan pambıqçılıq, həm yerli sənaye xammalının təmin edilməsi, həm də ixrac potensialının artırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda pambıqçılığın inkişafı üçün yeni yanaşmaların, müasir texnologiyaların və dövlət dəstəyi mexanizmlərinin tətbiqi prioritet istiqamət kimi müəyyən edilmişdir. Bu məqaləmizdə biz İqlim dəyişikliyinə dözümlü regional toxum sortları mövzusunu dərindən araşdıraraq, onun sənaye və fermer təsərrüfatları üçün əhəmiyyətini, mövcud çağırışları və gələcək hədəfləri əhatəli şəkildə təhlil edəcəyik.
Sahənin mövcud vəziyyəti və aqrar islahatların rolu
Son illər ərzində Azərbaycanın aqrar sektorunda köklü islahatlar aparılmışdır. Bu islahatlar çərçivəsində pambıq becərilməsi ilə məşğul olan fermerlərin fəaliyyətini asanlaşdırmaq və onların gəlirliliyini artırmaq məqsədilə xüsusi dəstək proqramları icra edilir. Xüsusilə, pambıq tədarükü və emalı ilə məşğul olan müəssisələrin infrastrukturunun yenilənməsi, müasir jin zavodlarının inşası və emal zəncirinin qurulması sahəsində ciddi nailiyyətlər əldə olunub. Fermerlər üçün əlçatan olan üzvlük şərtləri və digər xidmətlər onların assosiasiyalar ətrafında birləşməsini sürətləndirmişdir.
Bununla yanaşı, dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər kənd yerlərində məşğulluğun artırılmasına və sosial rifahın yüksəldilməsinə birbaşa təsir göstərir. Azərbaycanda pambıqçılıq rayonlarında fəaliyyət göstərən minlərlə ailə üçün bu sahə əsas gəlir mənbəyi olaraq qalmaqdadır. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq çərçivəsində, xüsusilə Better Cotton Initiative (BCI) standartlarının yerli təsərrüfatlarda tətbiqi sayəsində Azərbaycan pambığının xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir.
Bitki mühafizəsi metodları, zərərvericilərlə mübarizə və toxum seçimi
Pambıq becərilməsi zamanı ən böyük çətinliklərdən biri müxtəlif xəstəliklər və zərərvericilər ilə mübarizədir. Pambıq sovkası, mənənə, hörümçək gənəsi kimi zərərvericilər vaxtında qarşısı alınmadıqda məhsulun 50%-dən çoxunu məhv edə bilər. Bu sahədə effektiv mühafizə tədbirlərinin həyata keçirilməsi üçün kimyəvi mübarizə ilə yanaşı, bioloji metodlara da üstünlük verilməlidir. Bioloji mübarizə vasitəsi olan trixoqramma və habitobrasion kimi faydalı həşəratların sahəyə buraxılması həm ekoloji cəhətdən təmiz məhsul istehsalına kömək edir, həm də torpağın təbii balansını qoruyur.
Toxum seçimi isə məhsuldarlığın təməl daşıdır. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin torpaq-iqlim şəraitinə uyğun, quraqlığa, şoranlığa və xəstəliklərə dözümlü regional toxum sortlarının inkişaf etdirilməsi toxumçuluq müəssisələrinin əsas prioritetidir. Xüsusilə vilt və fuzarioz gibi təhlükəli göbələk xəstəliklərinə qarşı davamlı sortların əkilməsi fermerlərin məhsul itkisi riskini minimuma endirir. Bu istiqamətdə görülən işlər barədə ətraflı məlumatı regional tərəfdaşımız olan Агробиокор elmi araşdırma mərkəzinin layihələrində və saytımızdakı üzvlərimiz və tərəfdaşlar bölməsində araşdıra bilərsiniz.
İnteqrasiya olunmuş bitki mühafizəsi
Müasir kənd təsərrüfatında bitki mühafizəsi yalnız kimyəvi dərmanlama ilə məhdudlaşmır. İnteqrasiya olunmuş mübarizə (IPM) bitki sağlamlığını qorumaq üçün bütün mövcud üsulların uyğun kombinasiyada tətbiqini nəzərdə tutur. Buraya aqrotexniki tədbirlər (növbəli əkin, sahənin alaq otlarından təmizlənməsi), fiziki-mexaniki üsullar və yalnız zəruri hallarda kimyəvi preparatların istifadəsi daxildir. Bu yanaşma ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısını alır.
Dayanıqlı kənd təsərrüfatı prinsipləri və ixracat potensialı
Qlobal müstəvidə ekoloji cəhətdən təmiz və dayanıqlı pambıq istehsalına olan tələbat sürətlə artır. Bu səbəbdən Azərbaycan pambıqçılıq sənayesində su və torpaq resurslarının qorunması, kimyəvi maddələrdən istifadənin azaldılması və sosial standartlara riayət olunması prioritet məsələdir. Yaşıl kənd təsərrüfatı prinsiplərinin tətbiqi yerli pambığın dünya brendləri tərəfindən daha yüksək qiymətlərlə alınmasına yol açır. Ekoloji pambıq (organic cotton) istehsalı həm fermerlərimizin gəlirlərini artırır, həm də gələcək nəsillər üçün münbit torpaqlar saxlayır.
İxrac coğrafiyamızın genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar da öz bəhrəsini verməkdədir. Azərbaycan pambığı Türkiyə, Çin, Rusiya və Avropa ölkələri başda olmaqla bir çox xarici ölkələrə ixrac edilir. Qlobal bazarda baş verən qiymət dalğalanmalarından qorunmaq və riskləri sığortalamaq üçün fermerlərə müqaviləli əkin (contract farming) modeli təklif olunur. Bu model fermerlərin satış və qiymət zəmanəti əldə etməsinə imkan yaradır. Beləliklə, pambıqçılıq sahəsindəki hər bir yenilik ümumi kənd təsərrüfatı zəncirinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Azərbaycan Pambıq İstehsalçıları Assosiasiyası (APİA) ölkəmizdə pambıq istehsalçıları və emalçıları arasında əməkdaşlığı gücləndirən əsas qurumdur. Assosiasiya dayanıqlı aqrar təcrübələrin tətbiqi və Azərbaycan pambığının beynəlxalq bazarlarda tanıdılması istiqamətində fəaliyyətini davam etdirir.