Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı sektorunun ən mühüm və strateji sahələrindən biri olan pambıqçılıq, həm yerli sənaye xammalının təmin edilməsi, həm də ixrac potensialının artırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda pambıqçılığın inkişafı üçün yeni yanaşmaların, müasir texnologiyaların və dövlət dəstəyi mexanizmlərinin tətbiqi prioritet istiqamət kimi müəyyən edilmişdir. Bu məqaləmizdə biz Ağ qızılın tarixi: Keçmişdən müasir Azərbaycana mövzusunu dərindən araşdıraraq, onun sənaye və fermer təsərrüfatları üçün əhəmiyyətini, mövcud çağırışları və gələcək hədəfləri əhatəli şəkildə təhlil edəcəyik.

Sahənin mövcud vəziyyəti və aqrar islahatların rolu

Son illər ərzində Azərbaycanın aqrar sektorunda köklü islahatlar aparılmışdır. Bu islahatlar çərçivəsində pambıq becərilməsi ilə məşğul olan fermerlərin fəaliyyətini asanlaşdırmaq və onların gəlirliliyini artırmaq məqsədilə xüsusi dəstək proqramları icra edilir. Xüsusilə, pambıq tədarükü və emalı ilə məşğul olan müəssisələrin infrastrukturunun yenilənməsi, müasir jin zavodlarının inşası və emal zəncirinin qurulması sahəsində ciddi nailiyyətlər əldə olunub. Fermerlər üçün əlçatan olan üzvlük şərtləri və digər xidmətlər onların assosiasiyalar ətrafında birləşməsini sürətləndirmişdir.

Bununla yanaşı, dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər kənd yerlərində məşğulluğun artırılmasına və sosial rifahın yüksəldilməsinə birbaşa təsir göstərir. Azərbaycanda pambıqçılıq rayonlarında fəaliyyət göstərən minlərlə ailə üçün bu sahə əsas gəlir mənbəyi olaraq qalmaqdadır. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq çərçivəsində, xüsusilə Better Cotton Initiative (BCI) standartlarının yerli təsərrüfatlarda tətbiqi sayəsində Azərbaycan pambığının xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir.

Subsidiya mexanizmləri, iqtisadi gəlirlilik və dövlət proqramları

Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən subsidiya siyasəti pambıqçılıqla məşğul olan fermerlərin stimulunu artırır. Yeni subsidiya mexanizmlərinə əsasən, fermerlərə həm əkin sahəsinə görə, həm də təhvil verdikləri məhsulun həcminə görə subsidiyalar ödənilir. Bu ikiqat dəstək sistemi fermerləri daha yüksək məhsuldarlıq əldə etməyə təşviq edir. Hazırkı dövlət proqramları çərçivəsində pambıqçılığın inkişaf strategiyası, idxaldan asılılığın azaldılması və yerli toxuculuq sənayesinin xammal ehtiyacının yerli istehsal hesabına ödənilməsi hədəflənir.

İqtisadi baxımdan pambıqçılıq ölkəyə valyuta axınını təmin edən ən böyük qeyri-neft sahələrindən biridir. Pambıq mahlıcı, iplik və pambıq yağı kimi məhsulların beynəlxalq bazarlara ixracı ölkəmizin ticarət balansına müsbət təsir göstərir. Bu sahədə iqtisadi modelin effektivliyini artırmaq üçün emal sənayesinin gücləndirilməsi mütləqdir. Fermerlər üçün maliyyə resurslarının əlçatanlığının yüksəldilməsi məqsədilə dövlət tərəfindən güzəştli aqrokreditlər təklif olunur. Bu proqramlar haqqında daha ətraflı məlumatı Ministry of Agriculture rəsmi resurslarından əldə etmək mümkündür.

İqtisadi inkişafın strateji hədəfləri

Pambıqçılıq zəncirinin bütün mərhələlərində səmərəliliyin artırılması əsas hədəfdir. Bura toxumun torpağa basdırılmasından tutmuş, son məhsulun dünya bazarlarına çıxarılmasına qədər olan böyük bir dövrü əhatə edir. İqtisadi səmərəliliyin artırılması fermerlərin daha yüksək gəlir əldə etməsinə və aqrar sənayedə yeni iş yerlərinin açılmasına zəmin yaradır. İnvestisiya layihələrinin dəstəklənməsi isə pambıqçılığın davamlı inkişafını təmin edir.

Dayanıqlı kənd təsərrüfatı prinsipləri və ixracat potensialı

Qlobal müstəvidə ekoloji cəhətdən təmiz və dayanıqlı pambıq istehsalına olan tələbat sürətlə artır. Bu səbəbdən Azərbaycan pambıqçılıq sənayesində su və torpaq resurslarının qorunması, kimyəvi maddələrdən istifadənin azaldılması və sosial standartlara riayət olunması prioritet məsələdir. Yaşıl kənd təsərrüfatı prinsiplərinin tətbiqi yerli pambığın dünya brendləri tərəfindən daha yüksək qiymətlərlə alınmasına yol açır. Ekoloji pambıq (organic cotton) istehsalı həm fermerlərimizin gəlirlərini artırır, həm də gələcək nəsillər üçün münbit torpaqlar saxlayır.

İxrac coğrafiyamızın genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar da öz bəhrəsini verməkdədir. Azərbaycan pambığı Türkiyə, Çin, Rusiya və Avropa ölkələri başda olmaqla bir çox xarici ölkələrə ixrac edilir. Qlobal bazarda baş verən qiymət dalğalanmalarından qorunmaq və riskləri sığortalamaq üçün fermerlərə müqaviləli əkin (contract farming) modeli təklif olunur. Bu model fermerlərin satış və qiymət zəmanəti əldə etməsinə imkan yaradır. Beləliklə, pambıqçılıq sahəsindəki hər bir yenilik ümumi kənd təsərrüfatı zəncirinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Azərbaycan Pambıq İstehsalçıları Assosiasiyası (APİA) ölkəmizdə pambıq istehsalçıları və emalçıları arasında əməkdaşlığı gücləndirən əsas qurumdur. Assosiasiya dayanıqlı aqrar təcrübələrin tətbiqi və Azərbaycan pambığının beynəlxalq bazarlarda tanıdılması istiqamətində fəaliyyətini davam etdirir.